Bài tập cuối cùng yêu cầu trình bày bộ nguyên tắc cá nhân về sử dụng AI có trách nhiệm. Điểm khác biệt của bài này so với một bài lý thuyết thuần túy là toàn bộ nguyên tắc được rút ra từ chính ba bài tập em đã hoàn thành trước đó: Bài 2 (đánh giá nguồn học thuật), Bài 3 (so sánh các cấp độ prompt) và Bài 5 (dùng AI tạo sinh).
Khi làm Bài 2, em nhận ra AI có thể trả về tên bài báo, tên tạp chí và năm xuất bản trình bày đúng chuẩn học thuật đến mức rất dễ tin — nhưng không tồn tại. Chỉ khi tự tra lại trên Google Scholar và trang nhà xuất bản mới xác nhận được cái nào là thật.
Nguy hiểm ở chỗ vi phạm loại này thường không đến từ ý định gian lận, mà đến từ sự tiện tay khi deadline đã gần.
Sản phẩm AI tạo ra thường đúng nhưng nhạt: đúng cấu trúc, đúng thuật ngữ, mà không có ví dụ nào gắn với bối cảnh Việt Nam hay trải nghiệm của người viết.
Khi làm bài Zapier, em phải kết nối một Google Form chứa họ tên, ngày sinh, số điện thoại và địa chỉ với nền tảng bên thứ ba — trải nghiệm đó cho em thấy mọi dữ liệu đưa vào công cụ trực tuyến đều rời khỏi tầm kiểm soát của mình.
Rủi ro khó thấy nhất vì diễn ra chậm. Với sinh viên Kinh tế phát triển, nơi công việc là đọc số liệu và đánh giá chính sách, một kết luận nghe hợp lý nhưng sai có thể dẫn tới khuyến nghị sai.
| # | Nguyên tắc | Hành động cụ thể để tự kiểm tra |
|---|---|---|
| 1 | AI là trợ giảng, không phải tác giả | Luôn giao cho AI một vai trò cụ thể; người quyết định nội dung cuối cùng là em |
| 2 | Không trích dẫn thứ mình chưa mở ra đọc | Kiểm chứng mọi tài liệu bằng đúng 7 tiêu chí của Bài 2; nguồn nào không tìm thấy bản gốc thì loại |
| 3 | Minh bạch về mức độ sử dụng AI | Ghi rõ đã dùng công cụ nào, cho việc gì, ở phần nào của bài |
| 4 | Luôn thêm phần đóng góp của riêng mình | Viết lại theo cách diễn đạt riêng, bổ sung ít nhất một ví dụ hoặc liên hệ thực tế AI không tự có |
| 5 | Bảo vệ dữ liệu của mình và của người khác | Không đưa thông tin cá nhân hay dữ liệu chưa công bố vào AI; ẩn danh trước khi xử lý |
| 6 | Nghi ngờ khi câu trả lời quá trơn tru | Với số liệu, mốc thời gian và tên riêng: đối chiếu tối thiểu hai nguồn độc lập |
| 7 | Giữ lại phần việc rèn tư duy cho chính mình | Tự đọc tài liệu gốc, tự lập dàn ý lần đầu; AI chỉ tham gia sau khi đã có bản nháp riêng |
Đọc đề, tự lập dàn ý và tự viết những ý mình đã có — trước khi mở bất kỳ công cụ AI nào.
Áp dụng kết quả Bài 3: nêu rõ vai trò, mục tiêu, độ dài, cấu trúc và đối tượng người đọc.
Đối chiếu mọi số liệu và tài liệu AI đưa ra với nguồn gốc, theo bảng tiêu chí của Bài 2.
Diễn đạt lại bằng giọng văn của mình, bổ sung ví dụ và liên hệ thực tế của riêng mình.
Bước 5 · Ghi chú minh bạch — ghi lại đã dùng công cụ gì, cho phần nào của bài, theo mẫu dưới đây.
| Công cụ | Dùng cho phần nào | Mức độ sử dụng |
|---|---|---|
| ChatGPT | Gợi ý dàn ý, giải thích khái niệm | Tham khảo, đã viết lại hoàn toàn |
| Canva / Microsoft Designer | Thiết kế slide và hình minh họa | Chỉnh sửa lại bố cục và nội dung |
| Không dùng AI | Phần phân tích, nhận xét và kết luận | Tự thực hiện 100% |
Sử dụng AI có trách nhiệm không phải là dùng ít AI đi, mà là biết rõ mình đang giao cho AI việc gì và giữ lại việc gì cho bản thân.
Ba bài tập trước đã dạy em ba điều bổ sung cho nhau: Bài 2 dạy cách không tin ngay một nguồn tin, Bài 3 dạy cách ra yêu cầu đủ rõ để nhận về kết quả dùng được, và Bài 5 dạy rằng phần giá trị nhất của một sản phẩm vẫn đến từ đóng góp của chính người làm.
Với ngành Kinh tế phát triển, nơi các kết luận đều gắn với số liệu và có thể ảnh hưởng tới khuyến nghị chính sách, thói quen kiểm chứng từng con số trước khi đưa vào bài không chỉ là yêu cầu về liêm chính học thuật, mà còn là yêu cầu của nghề.
Toàn bộ bài làm gốc kèm ảnh chụp màn hình minh chứng được đính kèm dưới đây.
Nếu trình duyệt không hiển thị được bản xem trước, bấm vào đây để mở PDF trong tab mới.