Sáu bài tập, một học phần, và khá nhiều thứ em không lường trước được lúc bắt đầu. Đây là phần em viết thật nhất trong toàn bộ portfolio này.
Thành thật mà nói, lúc mới nhận đề bài em nghĩ đây chỉ là việc gom sáu bài tập cũ lại rồi dán lên một trang web. Nhưng khi bắt tay vào làm thì em nhận ra vấn đề nằm ở chỗ khác: sáu bài ấy được làm ở sáu thời điểm khác nhau, với sáu tâm thế khác nhau, và chúng không tự nói chuyện với nhau. Việc khó nhất không phải là dựng trang, mà là tìm ra sợi dây nối chúng lại.
Khi ngồi đọc lại toàn bộ, sợi dây ấy hiện ra khá rõ. Bài 1 dạy em quản lý tệp tin — nghe thì tầm thường, nhưng chính quy tắc đặt tên học được ở đó là thứ em áp dụng khi lưu tài liệu nghiên cứu ở Bài 2 và chia sẻ file cho nhóm ở Bài 4. Bài 2 dạy em kiểm chứng nguồn, và đúng kỹ năng đó đã cứu em ở Bài 5 và Bài 6, khi AI đưa ra những con số nghe rất thuyết phục nhưng không có thật. Hóa ra không có bài nào là thừa cả.
Điều bất ngờ nhất là ba bài về AI hóa ra lại kể một câu chuyện liền mạch: Bài 3 dạy em cách bắt AI làm việc tử tế, Bài 5 cho em thấy AI làm được gì và hỏng ở đâu, còn Bài 6 trả lời câu hỏi cuối cùng — được phép dùng nó tới đâu. Nếu thiếu bài 6, hai bài kia sẽ trở thành hướng dẫn gian lận hiệu quả.
Trước đây em tra Google rồi lấy kết quả đầu tiên. Giờ em hỏi bốn câu: ai viết, viết bằng phương pháp nào, giới học thuật đón nhận ra sao, và còn cập nhật không. Đây là kỹ năng em dùng nhiều nhất, kể cả ngoài phạm vi môn học.
Khoảng cách giữa "Rối lượng tử là gì?" và một prompt có vai, có cấu trúc, có chuỗi suy luận là khoảng cách giữa một đoạn Wikipedia và một bài giảng hay. Cùng một mô hình, cùng một câu hỏi — khác nhau ở người hỏi.
Thứ em nhớ nhất không phải quy định của trường, mà là lý do đằng sau nó: AI bịa ra tài liệu tham khảo nghe rất thật. Chép thẳng vào bài là ngụy tạo dữ liệu học thuật — dù mình không hề có ý gian lận.
Bài học thật ở dự án IELTS không phải là biết dùng Trello, mà là hiểu rằng khi mình chậm deadline thì bốn người khác phải chờ. Công cụ chỉ làm cho việc chậm trễ ấy hiện ra rõ hơn mà thôi.
Nếu chỉ được giữ lại một thứ từ cả học phần, em chọn khoảnh khắc ở Bài 5: Gemini đưa cho em một con số về phát thải carbon nghe cực kỳ thuyết phục, đặt trong một câu văn trau chuốt. Em suýt dùng luôn. Rồi em đi tra lại và phát hiện nó là số liệu bịa.
Điều đáng sợ không nằm ở chỗ AI sai — máy móc sai là chuyện bình thường. Điều đáng sợ là nó sai một cách rất tự tin và rất trôi chảy, đúng vào lúc mình đang mệt và chỉ muốn xong việc.
Từ đó em rút ra nguyên tắc đầu tiên trong bộ năm nguyên tắc của mình: tư duy đi trước, AI theo sau. Phải có quan điểm của riêng mình trước khi mở AI ra — nếu không, thứ mình nhận về sẽ luôn là quan điểm của nó.
Càng dùng AI nhiều, em càng phải giỏi hơn — chứ không phải ngược lại. Muốn biết AI đang bịa, mình phải đủ kiến thức để ngửi ra chỗ sai. Muốn viết prompt tốt, mình phải biết rõ mình cần gì. AI không thay thế được nền tảng; nó chỉ nhân nền tảng ấy lên. Ai có nền tảng bằng không thì nhân bao nhiêu cũng vẫn bằng không.
Học phần này tên là "Nhập môn", và đúng là nhập môn thật. Nhưng thứ em mang ra khỏi nó không chỉ là danh sách công cụ đã biết dùng. Nó là một cách làm việc: có tổ chức, kiểm chứng được và dám chịu trách nhiệm về những gì mình đưa ra.
Trong định hướng của em — trở thành một người làm kinh tế có tiếng nói riêng — thì đó chính xác là thứ tạo ra uy tín. Và uy tín thì không có phím tắt nào cả. Portfolio này là viên gạch đầu tiên em đặt xuống.