Sử dụng AI có trách nhiệm trong học tập và nghiên cứu
Nhật ký làm việc minh bạch với AI, ba vấn đề đạo đức và bộ sáu nguyên tắc cá nhân — kèm bố cục infographic đèn xanh, đèn đỏ.
Mục tiêu bài tập
- Phân tích chính sách và quy định của nhà trường về việc sử dụng AI trong học tập.
- Ghi lại một nhật ký làm việc với AI đủ minh bạch để người khác kiểm chứng được.
- Xây dựng bộ nguyên tắc cá nhân và truyền thông nó bằng một infographic.
Chính sách của nhà trường về sử dụng AI
Các trường đại học lớn tại Việt Nam đang từng bước ban hành hướng dẫn chính thức. Góc nhìn chung là không cấm đoán cực đoan mà chuyển sang quản lý và định hướng. Ba điểm cốt lõi trong quy định:
Tính trung thực
Sinh viên không được phép sao chép nguyên văn phản hồi của AI rồi coi đó là bài làm của mình — việc này bị tính là đạo văn.
Trách nhiệm giải trình
Người học phải chịu trách nhiệm 100% về tính chính xác của thông tin trong bài, ngay cả khi thông tin đó do AI cung cấp, để tránh lỗi AI “ảo tưởng” (hallucination).
Yêu cầu minh bạch
Phải khai báo tường tận nếu có sử dụng AI trong quá trình nghiên cứu hoặc làm bài.
Nhật ký thực hiện nhiệm vụ với sự hỗ trợ của AI
Nhiệm vụ: tổng hợp tài liệu cho bài luận về Biến đổi khí hậu tại Đồng bằng sông Cửu Long.
Prompt đã dùng
AI trả về
- Biến đổi khí hậu và nước biển dâng.
- Suy giảm phù sa và lưu lượng nước từ thượng nguồn do đập thuỷ điện.
- Khai thác nước ngầm quá mức làm sụt lún đất.
- Kèm dẫn chứng: theo báo cáo, năm 2020 hạn mặn khiến hơn 40.000 ha cây ăn trái bị ảnh hưởng.
Đánh giá, chỉnh sửa và tích hợp của người học
Đánh giá
AI đưa ra các ý chính rất logic, tuy nhiên các con số thống kê cần được kiểm chứng lại xem có chính xác từ Tổng cục Khí tượng Thuỷ văn hay không.
Chỉnh sửa
Giữ lại cấu trúc ba nguyên nhân của AI. Thay các từ ngữ mang “văn phong máy móc” bằng ngôn ngữ học thuật cá nhân.
Tích hợp
Chủ động tìm và chèn thêm các nguồn chính thống — báo cáo của Bộ Tài nguyên và Môi trường — để đối chiếu số liệu.
Mẫu trích dẫn việc sử dụng AI
Ba vấn đề đạo đức trong học thuật
Ranh giới giữa hỗ trợ hợp lý và gian lận
Hỗ trợ hợp lý là dùng AI để sửa lỗi ngữ pháp, dịch tài liệu nước ngoài, gợi ý khung dàn ý hoặc giải thích khái niệm khó hiểu. Gian lận học thuật là nhờ AI viết toàn bộ bài luận, giải hộ bài tập rồi nộp dưới tên mình mà không qua chỉnh sửa hay tư duy.
Quyền sở hữu trí tuệ và trích dẫn
AI được huấn luyện trên hàng tỷ dữ liệu có bản quyền nhưng không bao giờ tự động ghi nguồn cho bạn. Nếu lấy nguyên văn từ AI, bạn có nguy cơ đạo văn gián tiếp từ chính các tác giả gốc mà AI đã “học” được. Truy vết lại nguồn gốc thông tin là bắt buộc.
Tác động đến quá trình học tập
Mặt tích cực: tiết kiệm thời gian nghiên cứu thô, mở rộng góc nhìn nhanh chóng. Mặt tiêu cực: nếu quá lạm dụng, người học sẽ mất tư duy phản biện, kỹ năng viết bị cùn mòn và gặp hội chứng “lười suy nghĩ”.
Bộ sáu nguyên tắc cá nhân
Ý tưởng là của tôi
AI chỉ là trợ lý giúp gọt giũa; cốt lõi lập luận và tư duy bài viết bắt buộc phải xuất phát từ bản thân.
Luôn luôn kiểm chứng
Không bao giờ tin 100% vào số liệu hay facts do AI đưa ra; luôn đối chiếu lại với sách vở hoặc báo cáo chính thống.
Minh bạch tuyệt đối
Luôn khai báo thành thật với giảng viên về phạm vi và công cụ AI đã sử dụng trong bài nộp.
Bảo mật dữ liệu
Không tải tài liệu nội bộ, thông tin cá nhân hoặc đề thi chưa công bố lên các nền tảng AI công cộng.
Không Copy-Paste
Chỉ tiếp thu ý tưởng, không sao chép nguyên văn câu chữ của AI để đưa vào bài làm chính thức.
Học hỏi, không ỷ lại
Dùng AI để hiểu sâu hơn về bài học, chứ không dùng AI để trốn tránh việc học.
Điều rút ra
Sáu nguyên tắc này không phải để nộp cho thầy cô xem. Chúng chỉ có tác dụng nếu được đặt ra trước lúc mở ChatGPT, chứ không phải lúc đang bí và hạn nộp còn hai tiếng.
Infographic tuyên truyền
Bố cục infographic tôi thiết kế để truyền thông bộ nguyên tắc trên, dựng theo mô típ đèn giao thông — xanh là việc nên làm, đỏ là việc phải tránh:
- Tìm ý tưởng & dàn ý
- Sửa lỗi chính tả & ngữ pháp
- Giải thích khái niệm phức tạp
- Sao chép nguyên văn (Copy-Paste)
- Chấp nhận số liệu của AI mà không kiểm tra
- Giấu diếm việc sử dụng AI
Trang web dựng lại đúng bố cục đã mô tả trong báo cáo. Bản thiết kế đồ hoạ hoàn chỉnh được triển khai trên Canva.