Bài tập 4 — Mục 6.4 · An toàn và liêm chính học thuật trong môi trường số. Bài cuối cùng, và cũng là bài buộc tôi nhìn lại năm bài trước để trả lời một câu hỏi khó: ranh giới giữa "được AI hỗ trợ" và "gian lận" nằm ở đâu?
Đề bài yêu cầu trình bày bộ nguyên tắc cá nhân về sử dụng AI có trách nhiệm, dựa trên các nghiên cứu đã thực hiện. Điểm mấu chốt của yêu cầu này nằm ở chữ "cá nhân" và "dựa trên các nghiên cứu đã thực hiện" — nghĩa là không phải chép lại một bộ quy tắc có sẵn, mà phải rút ra từ chính những gì mình đã trải qua.
Vì vậy, mỗi nguyên tắc dưới đây đều gắn với một tình huống có thật ở Bài 1 đến Bài 5. Đó là những chỗ tôi đã suýt sai, hoặc đã sai và phải sửa.
Khảo sát của Nhóm 1 trên 28 sinh viên cho ra hai con số đặt cạnh nhau thì rất khó chịu:
92,9%
sinh viên có sử dụng AI, 57,1% dùng hàng ngày.
50%
đồng thời lo ngại AI đưa thông tin sai lệch hoặc thiên vị.
Gần như ai cũng dùng, và một nửa trong số đó biết công cụ mình đang dùng có thể sai — nhưng vẫn dùng. Khoảng cách giữa nhận thức và hành vi đó chính là nơi các vấn đề về liêm chính học thuật nảy sinh. Bộ nguyên tắc này là câu trả lời của tôi cho khoảng cách ấy: nếu đã biết công cụ có thể sai, thì phải có quy trình để cái sai không đi vào bài nộp.
Tôi dùng AI để làm rõ một khái niệm khó, chứ không dùng để có sẵn một đáp án mình không hiểu. Phép thử tôi tự đặt ra: nếu bị hỏi lại mà không giải thích được bằng lời của mình, thì tôi chưa được phép đưa nội dung đó vào bài.
Đây là nguyên tắc cứng rắn nhất và cũng cần thiết nhất với một sinh viên Kinh tế phát triển — ngành mà một con số sai có thể kéo theo cả một kết luận chính sách sai. AI tạo ra số liệu nghe rất thuyết phục nhưng không có thật (hiện tượng hallucination). Quy tắc: số nào không truy được về nguồn gốc thì số đó không được vào bài.
Giấu việc mình dùng AI là hình thức thiếu trung thực dễ mắc nhất, vì gần như không ai kiểm tra được. Nhưng liêm chính học thuật là thứ mình giữ cả khi không bị soi. Tôi ghi rõ công cụ nào đã tham gia vào công đoạn nào — ghi nhận cụ thể, không ghi chung chung.
AI cung cấp các mảnh ghép; việc chọn mảnh nào, ghép ra sao và vì sao lại ghép như vậy phải là của tôi. Nếu bỏ phần đóng góp của tôi ra mà sản phẩm vẫn gần như nguyên vẹn, thì đó không còn là bài của tôi nữa.
Các mô hình tạo ảnh được huấn luyện trên tác phẩm của hàng triệu nghệ sĩ thật, phần lớn không được xin phép hay đền bù. Việc này chưa có lời giải trọn vẹn, nhưng không phải lý do để tôi phủi tay. Nguyên tắc: không dùng trực tiếp kết quả thô của AI cho mục đích thương mại, luôn chỉnh sửa sâu và tái cấu trúc để sản phẩm cuối mang dấu ấn nguyên bản của mình.
Mọi thứ gõ vào một chatbot đều rời khỏi máy tính của tôi và có thể được lưu lại. Tôi không đưa vào AI: thông tin cá nhân của người khác, dữ liệu khảo sát chưa ẩn danh, hay tài liệu nội bộ chưa được phép công bố.
Sáu nguyên tắc trên vẫn còn trừu tượng khi đứng trước một bài tập cụ thể. Nên tôi tự dựng một thang bốn mức để quyết định nhanh — dùng chính cách phân mức 1–4 mà học phần đã dạy:
| Mức | Vai trò của AI | Ví dụ cụ thể | Đánh giá |
|---|---|---|---|
| 1 | Trợ lý kỹ thuật | Sửa lỗi chính tả, định dạng bảng biểu, gợi ý từ đồng nghĩa. | Luôn được phép Không động đến nội dung học thuật. |
| 2 | Gia sư giải thích | Hỏi lại khái niệm "bẫy thanh khoản" cho tới khi hiểu; nhờ tóm tắt để nắm cấu trúc một chương. | Được phép Với điều kiện tự đối chiếu giáo trình. |
| 3 | Cộng sự sáng tạo | Brainstorm ý tưởng chiến dịch, dựng dàn ý, tạo ảnh minh họa — như đã làm ở Bài 5. | Được phép có điều kiện Phải ghi nhận minh bạch + đóng góp cá nhân trên 50%. |
| 4 | Người làm bài thay | Nộp nguyên văn bài AI viết; để AI trả lời thay trong bài kiểm tra; tạo số liệu khảo sát giả. | Không bao giờ Gian lận học thuật, bất kể có bị phát hiện hay không. |
Ranh giới nằm giữa Mức 3 và Mức 4, và nó không nằm ở việc dùng AI nhiều hay ít, mà ở chỗ: tư duy trong bài là của ai? Ở Mức 3, AI làm nhanh những gì tôi đã biết mình muốn. Ở Mức 4, AI quyết định thay tôi.
Prompt V3 ở Bài 3 cho kết quả trình bày như chuyên gia. Chính sự trau chuốt đó làm người đọc mất cảnh giác. Văn phong tự tin không phải bằng chứng cho tính chính xác.
Khảo sát Bài 4 cho thấy 57,1% từng đổi quyết định mua hàng sau khi hỏi AI. Nếu AI định hình được cả quyết định tiêu dùng, nó cũng định hình được cách ta suy nghĩ trong học tập.
AI học từ dữ liệu sẵn có trên internet, vốn nghiêng về tiếng Anh và các nền kinh tế phát triển. Với ngành Kinh tế phát triển, đây là điểm mù cần cảnh giác thường trực.
Tôi sử dụng AI như một cộng sự, không phải một người thay thế. Tôi chịu trách nhiệm hoàn toàn về mọi nội dung mang tên mình — kể cả những phần có sự hỗ trợ của AI. Khi AI sai, đó là lỗi của tôi vì đã không kiểm chứng, chứ không phải lỗi của công cụ.
Nguyên tắc này không sinh ra để làm khó bản thân. Nó xuất phát từ mục tiêu tôi đặt ra ở trang Giới thiệu: trở thành nhân sự có chuyên môn cao. Chuyên môn không thể đến từ những gì mình chưa từng thật sự hiểu. Một tấm bằng có được nhờ AI làm hộ sẽ sụp đổ ngay ở buổi phỏng vấn đầu tiên — và đáng ra nó nên sụp đổ.
Bộ nguyên tắc cá nhân đầy đủ, kèm thang bốn mức độ và phân tích ba rủi ro.